سازهای مورد استفاده در موسیقی نواحی ایران :

۱. زه صداها ( کوردوفون ها ) یا سازهای زهی ؛
که شامل زه صداهای مضرابی ( زخمه ای ) و زه صداهای آرشه ای ( کمانی ) می باشد مانند دوتار ، تنبور ، رباب و ... .

۲. پوست صداها ( ممبرانوفون ها ) یا سازهای کوبه ای و ضربی دارای پوست مانند دهل ، دمام ، دف و... .

۳. خودصداها ( ایدیوفون ها ) یا سازهای کوبه ای ، ضربه ای و سایشی بدون پوست مانند سنج ،چاک ، قارقارک و... .

۴. هواصداها ( آیروفون ها ) یا سازهای بادی مانند نی ، سوتک ، سرنا و ... .

۱. زه صداها ( کوردوفون ها ) یا سازهای زهی :
سازهای زه صدا سازهایی هستند که صدا در آن ها از طریق ارتعاش سیم ایجاد می شود که به دو گروه مضرابی ( زخمه ای ) و آرشه ای ( کمانی ) تقسیم می شوند .
فارابی در رساله موسیقی کبیر ، بدون ذکر نام ، از زه صدای آرشه ای سخن گفته است .
از زه صداهای مضرابی می توان به " دوتار ( خراسان ، ترکمن صحرا ، کتول و مازندران ) ، تنبور (کرمانشاه و لرستان ) ، تمبوره ( تاش ) ، تمبورک ( بلوچستان ) ، رباب هجده تار ( سیستان و بلوچستان ) ، رباب پنج تار ( بلوچستان ) ، بینجو ( بلوچستان ) ، ساز عاشیقی _ قوپوز ( آذربایجان شرقی و غربی ) ، تار آذربایجانی ( آذربایجان شرقی ) ، باغلاما و سازهای هم خانواده ( آذربایجان غربی و کردستان ) ، تمبیره نوبان ( هرمزگان ) "
و از زه صداهای آرشه ای ( کمانی ) می توان به " سروز یا سرود ، قیچک ( بلوچستان ) ، قیچک ( سیستان ) ، کمانچه ها ( نواحی مختلف ایران ) ، رباب ، ربابه ( خوزستان ) " اشاره کرد .

۲. پوست صداها ( ممبرانوفون ها ) ، سازهای کوبه ای و ضربه ای دارای پوست ؛
پوست صداها در نواحی ایران انواع مختلف و بی شماری دارند و در یک تقسیم بندی کلی می توان آن ها را از نظر ساختمان و نوع نواختن به چند گروه تقسیم کرد :
۱. طبل هایی که با ضربه غیر مستقیم به صدا در می آیند ؛ این پوست صداها کم ترین تعداد سازها را به خود اختصاص می دهد و در عین حال در معرض فراموشی هستند که شامل :
دهل شیطانک یا دهل خبر ( کردستان ) و طبلک یا جغجغه ( نواحی مختلف ایران ) می شوند .
۲. طبل هایی که با ضربه مستقیم به صدا در می آیند که خود به دو دسته تقسیم می شوند :
الف / طبل های دو طرفه :
گروه اول طبل های دو طرفه که با چوب ( مضراب ) نواخته می شوند که با نام دهل شناخته می شوند .

گروه دوم طبل های دو طرفه که با چوب و دست نواخته می شود که شامل : دهل و تیمبوک ( بلوچستان) ، دهل و جوره ( کرمان و هرمزگان ) ، دمام (بوشهر ) می باشند ؛

گروه سوم طبل های دو طرفه که با دست نواخته می شوند که شامل : دهلک و دهلک نال ( بلوچستان ) ، دمام ( خوزستان ) ، ناقارا ( آذربایجان شرقی ) ، پیپر ، کسرو ، مرواس ( هرمزگان ) می باشند ؛

ب/طبل های یک طرفه :
گروه اول طبل های یک طرفه بسته که با چوب نواخته می شود ، نام بیشتر این سازها نقاره است اما در برخی نواحی با گویش محلی نیز به کار برده می شود مانند : دسرکوتن یا نقاره ( مازندران ) ، قوشاناقارا ( آذربایجان شرقی ) ، تاس یا دو طبله ( کردستان ) ، نقاره ی نقاره خانه ( خراسان ) ، دهل نوبان ( هرمزگان ) .

گروه دوم طبل های یک طرف باز که با دست نواخته می شوند که بر اساس بدنه به دو دسته تقسیم می شوند ؛
دسته اول با بدنه استوانه ای یا شبه استوانه ای که با نام های مختلفی برگرفته از زبان یا گویش های محلی یا واژه هایی از فرهنگ های دیگر به ویژه آفریقا در برخی نواحی ایران متداول اند مانند : دهل مگرمان ( بلوچستان ) ، چینکنگه ، مریاسه ، چپووه ( هرمزگان ) ، دهل شیخ فرج ( بوشهر ) ، تمبک ، تمبک زورخانه و تمپو ( برخی نواحی ایران ) ، کاسوره ( خوزستان ) .

و نوع دوم که بدنه ای قاب مانند دارند و در بیشتر نواحی ایران متداول اند مثل دف و دایره .

۳. خود صداها ( ایدیوفون ها ) سازهای کوبه ای ، ضربه ای و سایشی بدون پوست :
این گروه از سازها را ویکتور مائیون در کاتالوگ خود در سال ۱۳۸۸ " اتوفون " به معنای خود صدا نامید ؛ بعدها کورت زاکسی و هورن بوستل این سازها را " ایدیوفون " نامیدند .
خودصداها سازهایی هستند که خود به خود قابلیت ایجاد صدا دارند و ماده ی سازنده آن ها سخت ، غیر قابل انعطاف و در عین حال قابل ارتعاش هستند ؛
خودصداهای کوبه ای ، خودصداهای تیغه ای ، خودصداهای سایشی و خودصداهای دمیدنی از انواع خودصداها هستند ؛
خودصداهای رایج در ایران عبارتند از " چاک یا تخته ( هرمزگان ) ، کرب ( سبزوار ، آران ، ابیانه ، لاهیجان ) ، سنج ( بوشهر ) تشتک و کوزه ( بلوچستان ) ، زنگ و ناقوس ( نواحی مختلف ایران ) ، ترکی ( مازندران ) ، قوپوز ، قاووز ، زنبورک ( گلستان و برخی نواحی دیگر ) و قارقارک ( برخی نواحی ایران ) .

۴. هوا صداها ( آیروفون ) یا سازهای بادی :
هواصداها سازهایی هستند که صدا در آن ها از طریق ارتعاش هوا ایجاد می شود ؛
هوا صداهای آزاد با چرخاندن سریع اشیای مختلف در هوا و تماس جداره بیرونی این اشیا با هوای پیرامون ، هوا به ارتعاش در می آید و صدا ایجاد. می شود مانند ورورک که در گیلان و برخی مناطق دیگر متداول بوده ؛ ورورک بدنه ای چوبی یا قوطی شکل دارد که یک طناب به سر آن وصل است و با چرخاندن آن در هوا صدا ایجاد می شود .
به جز هواصداهای آزاد ، سایر هوا صداها در گروه سازهای هواصدا قرار می گیرند ؛ در این خانواده هوا در داخل لوله یا محفظه ی صوتی مرتعش و صدا ایجاد می شود ؛ مانند نی ، نی لبک ، سوتک ، قرنی ( مازندران ) دوزله ( کردستان ) ، نی جفتی( هرمزگان ) ، نی انبان ( بوشهر ) ، سرنا ( شرق خراسان و کرمانشاهان ) ، کرنا ( فارس ، گیلان و مازندران ) ، بالابان ( آذربایجان شرقی ) ، بوق صدفی ( شاهرود ) ، نی زبانه دار ترکمنی ، هارمونی ( بلوچستان )، گارمون ( آذربایجان شرقی ) ، بوق ( بوشهر ) ، نفیر و شیپور .


تاریخ : 22-6-1396
نویسنده : غزل اسماعیلی

نظر خود را بیان کنید

مشاوره رایگان